« رأيت اللّه فى المنام » « 3 » و « رأيت اللّه فى صورة شيخ هرم » مىگفت و او در اصول به ظاهر حلولى و مشبّهى بوده و در فروع به مذهب مالك عمل مىنمود و در باطن ملحد و زنديق بود و سنيان بسته‌اند كه او سقّاى امام جعفر صادق عليه السّلام بود و اين محض افتراست « 4 » و آن شقى معاصر امام حسن عسكرى عليه السّلام بود و روزى چند خدمت جعفر كذّاب كرده بود . و اكثر اين طايفه به ظاهر به مذهب احمد حنبل و مالك در فروع عمل مىكرده‌اند و به ظاهر شبلى مالكى مذهب بود و ذو النّون شاگرد مالك بود و بيشتر اين طايفه در باطن ملحد بودند . اما حسين بن منصور حلّاج رسوائى را از « با يزيد » هم گذرانيده كفر و الحاد خود را بىآنكه پلاس پوشاند ظاهر گردانيد و توقيع بر لعن او بيرون آمد « 5 » و از جملهء كسانى كه فتوى به قتل او نوشته‌اند يكى حسين بن روح است كه از وكلاى حضرت صاحب الامر عليه السّلام است . « 6 » و عادت متعصبان سنّى است كه هر كس را از اين طايفه بينند كه رسوائى را از حد گذرانيده و پرده از روى كفر خود برانداخته مانند با يزيد بسطامى و حسين بن

--> ( 3 ) . تذكرة الاولياء ج 1 ، ص 171 « و گفت : حق را به خواب ديدم مرا گفت يا با يزيد ، چه مىخواهى ؟ . . . حق را به خواب ديدم پرسيدم كه راه به تو چيست ؟ » و عين القضاة ( قرن ششم هجرى ) به پيامبر اسلام نسبت مىدهد كه : « رايت ربّى ليلة المعراج على صورة شابّ أمرد » ( تمهيدات ص 321 ) و از ابو بكر قحطبى نيز نقل مىكند : « رايت ربّ العزّة على صورة امّى » ( تمهيدات ص 297 ) . ( 4 ) . ر . ك : اربعين فخر رازى ج 2 ، ص 315 . مقدس اردبيلى در كتاب « اصول الدين » و « شرح تجريد » خود به شاگردى ابو يزيد بسطامى تصريح كرده است ، لذا بعيد است اين مطلب از مقدس باشد يا اينكه چون حديقة الشيعة آخرين تأليف او است از نظر اول خود برگشته است . ( 5 ) . احتجاج طبرسى ج 2 ، ص 553 ؛ بحار ج 51 ، ص 380 . ( 6 ) . براى اطلاع بيشتر از برخورد فقهاى طراز اول تشيع با « حلّاج » ر . ك : « الكنى و الالقاب شيخ عباس قمى » ج 2 ، ص 167 - 170 .